Στο άρθρο 46 παρ. 1 Π.Κ. ορίζεται ότι: “Με την ποινή του αυτουργού τιμωρείται όποιος με πρόθεση προκάλεσε σε άλλον την απόφαση να εκτελέσει την άδικη πράξη που διέπραξε”. Από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι για την ύπαρξη ηθικής αυτουργίας απαιτείται να συντρέχουν οι ακόλουθες προϋποθέσεις: α) πρόκληση από τον ηθικό αυτουργό σε άλλον της απόφασης να διαπράξει ορισμένη αξιόποινη πράξη, η πρόκληση δε αυτή μπορεί να γίνει με οποιονδήποτε τρόπο και μέσο, όπως με συμβουλές, υπόσχεση ή χορήγηση αμοιβής, παραινέσεις, προτροπές, πειθώ, φορτικότητα, πίεση, απειλή, εκμετάλλευση οποιασδήποτε πλάνης, πραγματικής ή νομικής ή περί τα παραγωγικά αίτια της βούλησης, με τη διέγερση μίσους κατά του θύματος, με την επιβολή λόγω υπηρεσιακής ή άλλης εξάρτησής ή την επιρροή προσώπου λόγω της ιδιότητας και της θέσης του ή και της σχέσης του με το φυσικό αυτουργό κ.λ.π., β) διάπραξη από τον άλλον (αυτουργό) της πράξης αυτής, την οποία αποφάσισε με τον πιο πάνω τρόπο και γ) δόλος του ηθικού αυτουργού, δηλαδή συνειδητή και ηθελημένη πρόκληση της απόφασης για τη διάπραξη από τον άλλον της αντικειμενικής υπόστασης ορισμένου εγκλήματος με τη θέληση και γνώση ή αποδοχή της συγκεκριμένης εγκληματικής πράξης, χωρίς να είναι αναγκαίος ο καθορισμός αυτής μέχρι λεπτομερειών από άποψη τόπου, τρόπου και χρόνου τέλεσης, αρκεί δε και ενδεχόμενος δόλος, εκτός αν για την υποκειμενική θεμελίωση του οικείου εγκλήματος απαιτείται άμεσος ή υπερχειλής δόλος, οπότε ο δόλος αυτός πρέπει να συντρέχει και στο πρόσωπο του ηθικού αυτουργού (ΑΠ 433/2023, ΑΠ 811/2022, ΑΠ 217/2020, ΑΠ 809/2019, ΑΠ 523/2019).
Περαιτέρω, κατά το άρθρο 48 ΠΚ, “το αξιόποινο των συμμετοχών κατά τα άρθρα 46 και 47 είναι ανεξάρτητο από το αξιόποινο εκείνου, που τέλεσε την πράξη”.Από την παραπάνω διάταξη προκύπτει ότι για την ύπαρξη της ηθικής αυτουργίας αρκεί να στοιχειοθετείται η αντικειμενική υπόσταση ορισμένου εγκλήματος, ήτοι πράξεως, επί της οποίας δεν συντρέχει λόγος που να αποκλείει τον άδικο χαρακτήρα της, χωρίς να εξετάζεται αν ο αυτουργός είναι ικανός προς καταλογισμό, αν πράττει εκ δόλου ή αν συντρέχει ως προς αυτόν λόγος που να αποκλείει τον καταλογισμό. Από αυτά προκύπτει ότι δεν αποκλείεται η ύπαρξη ηθικής αυτουργίας για το λόγο ότι απαλλάχθηκε ο φυσικός αυτουργός για έλλειψη δόλου ή της ικανότητας προς καταλογισμό ή για το ότι βρισκόταν σε πραγματική, ή συγγνωστή νομική πλάνη, (ΑΠ 1312/2008, ΑΠ 20/2006, ΑΠ 1612/1995, Ν. Χωραφά Ποινικό Δίκαιο εκδ. 1978, σ. 350). Η ηθική αυτουργία (και η συνέργεια) είναι νοητές μόνο σε αναφορά με την πράξη ενός άλλου του αυτουργού. Η εξάρτηση αυτή σημαίνει ότι η ηθική αυτουργία (και η συνέργεια) είναι ως μορφές συμμετοχής, από την ίδια τη λογική φύση τους, παρακολουθηματικού χαρακτήρα, προϋποθέτουν δηλαδή πάντα την ύπαρξη της πράξης ενός άλλου, του αυτουργού, την οποία συνοδεύουν και συγκεκριμένα την οποία με ένα ορισμένο τρόπο προκαλούν ή βοηθούν. Ο ΠΚ ακολουθεί το σύστημα της «περιορισμένης εξάρτησης», όπως αυτό προκύπτει από την παραπάνω διάταξη του άρθρου 48 ΠΚ. Επίσης αυτό προκύπτει με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια από τις διατάξεις των άρθρων 46§1 και 47 Π Κ, στις οποίες η συμπεριφορά του αυτουργού, που από αυτήν εξαρτώνται η ηθική αυτουργία και η συνέργεια, προσδιορίζονται μόνο ως άδικη και όχι ως εγκληματική, δηλ. και ως καταλογιστή πράξη (ΕφΘες 130/2012, δημ. σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Άλλοις λόγοις, από το συνδυασμό της διάταξης του άρθρου 46 Π.Κ. με αυτή του άρθρου 48 του ιδίου Κώδικα, με την οποία καθιερώνεται το ανεξάρτητο του αξιοποίνου του ηθικού αυτουργού από το αξιόποινο του αυτουργού, προκύπτει ότι για την ύπαρξη ηθικής αυτουργίας αρκεί να στοιχειοθετείται η αντικειμενική υπόσταση ορισμένου εγκλήματος, δηλαδή πράξης, για την οποία δεν συντρέχει κάποιος λόγος, που αποκλείει τον άδικο χαρακτήρα αυτής, χωρίς να εξετάζεται, αν ο αυτουργός είναι ικανός προς καταλογισμό, αν πράττει εκ δόλου ή, αν συντρέχει ως προς αυτόν λόγος, που να αποκλείει τον καταλογισμό. Από αυτά παρέπεται ότι δεν αποκλείεται η ύπαρξη ηθικής αυτουργίας για το λόγο ότι απαλλάχθηκε ο φυσικός αυτουργός για έλλειψη δόλου ή ικανότητας προς καταλογισμό ή για το ότι βρισκόταν σε πραγματική ή συγγνωστή νομική πλάνη. Και τούτο διότι το υποκειμενικό στοιχείο της αξιόποινης πράξης είναι ατομικό και αφορά αποκλειστικά το ορισμένο πρόσωπο και επομένως υπόκειται ηθική αυτουργία σε αδόλως τελεσθείσα αξιόποινη πράξη και ποινικώς αξιολογείται αυτοτελώς, χωρίς να συνάπτεται με το φυσικό αυτουργό ( ΑΠ 433/2023, ΑΠ 78/2021). Ενόψει των προεκτεθέντων, επί ηθικής αυτουργίας σε ορισμένη αξιόποινη πράξη, για να έχει η καταδικαστική απόφαση την απαιτούμενη ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία, πρέπει εκτός των άλλων, να αναφέρονται σε αυτή ο τρόπος και τα μέσα, με τα οποία ο ηθικός αυτουργός προκάλεσε στο φυσικό αυτουργό την απόφαση να εκτελέσει την άδικη πράξη που διέπραξε, δηλαδή πρέπει να εκτίθεται στην απόφαση ότι ο κατηγορούμενος με παραινέσεις, προτροπές, πειθώ, φορτικότητα κ.λ.π. έπεισε το φυσικό αυτουργό να τελέσει την άδικη πράξη που ο τελευταίος διέπραξε, χωρίς να είναι αναγκαίος ο καθορισμός τους μέχρι τις τελευταίες λεπτομέρειες, από άποψη τόπου, τρόπου και χρόνου τέλεσης της πράξης (ΑΠ 811/2022, ΑΠ 445/2022, ΑΠ 1286/2020, ΑΠ 1735/2019, ΑΠ 746/2019, ΑΠ 523/2019).
Από τον συνδυασμό, δηλαδή των άρθρων 46, 47 και 48 ΠΚ και ιδίως από τη διάταξη του άρθρου 48 του εν λόγω Κώδικα, με την οποία καθιερώνεται το ανεξάρτητο του αξιοποίνου του ηθικού αυτουργού και των λοιπών συνεργών από το αξιόποινο του εκτελέσαντος την πράξη, προκύπτει, ότι για την ύπαρξη ηθικής αυτουργίας αρκεί να στοιχειοθετείται η αντικειμενική υπόσταση ορισμένου εγκλήματος, δηλαδή πράξης, για την οποία δεν συντρέχει κάποιος λόγος, που αποκλείει τον άδικο χαρακτήρα αυτής, χωρίς να εξετάζεται, αν ο αυτουργός είναι ικανός προς καταλογισμό, αν πράττει εκ δόλου ή, αν συντρέχει ως προς αυτόν λόγος, που να αποκλείει τον καταλογισμό. Από αυτά παρέπεται, ότι το αξιόποινο, ως προς τον ηθικό αυτουργό, είναι ανεξάρτητο από το αξιόποινο του αυτουργού, αρκεί να στοιχειοθετείται η αντικειμενική υπόσταση του ανωτέρω εγκλήματος, ενώ, μη υφισταμένου αντικειμενικώς του εν λόγω εγκλήματος, δεν μπορεί να γίνει λόγος για ηθική αυτουργία στην πράξη αυτή, λόγω του παρακολουθηματικού χαρακτήρα της ηθικής αυτουργίας. (ΑΠ 1276/2023, 1345/2023, 1887 / 2019, δημ. σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Ελένη Μακροδημήτρη ασκ. δικηγόρος